*
Xızır orucu, aslında bir hafta içinde tutulur. Genelde 3 gün olmasına karşın, bu husus katı kural değildir. Bir gün de tutulabilir. Hatta oruç tutmadan da diğer aktiviteler paylaşılır.
Farklı yörelerde farklı hafalarda oruç tutulur. kurban kesilir. Cem tutulur...
Bu aktiviteler bir ay sürer.
Xızır Ayı, barış ayıdır. Dostluk ayıdır. Toplumculuk ayıdır...
Xızır Orucu; yeni hesapla//(Miladi Takvim ile- Ocak Ayı// ÇELE ’nin ortasında başlar -yeni hesapla//(Miladi Takvim ile- Şubat Ayı// Guze ’nin ortasına dek sürer.
Yani:
eski hesapla//Eski (Rumi) Takvim ile- Çele //Ocak Ayı’ başında başlar, aynı ayın sonuna dek devam eder. Ancak bu süre farklı yörelerde farklı kullanılır. Yani yöreler, bu süre içindeki bir haftada gerekleri yerine getirirler.
*-*
YOLUMUZ, XIZIRIMIZ
Toplumsal yaşamımızda, Xızır’ın alanı geniş; yeri ağırlıklı ve yücedir. Xızır, inancımızda ağırlığı olan bir isim... Kutsal bir isim...
Bunun, sadece kutsallıktan kaynaklandığı sanılmasın.
Evet, kutsallık bir gerçek. Ancak, Xızır; bir tanrı değildir. Yaratıcı değildir. Hiç bir şeyi yoktan var etmez. Yoktan bir şey vermez.
Her ne kadar yoktan yaratmıyorsa da, dar anda, zor zamanda sahiptir. Koruyucudur, kurtarıcıdır.
Kim; nerede, ne zaman darda kalırsa, orada hazır ve nazırdır. Yani esirgeyen ve koruyandır. Hazırdır, nazırdır...
Bizden her kim, nerede darda kalır
Bekler ki arka bulur Piri faniden, el alır
Sonbahar, kış, ilkbahar, hiç de yaz olur
Vallah, billah elimizde kalmış ulu Xızır
İster fırtına, ister tipide dağda kalırlar
İster deryada su üzerinde olurlar
Ne zaman dara düşseler, ağlarlar
Parmak niyaz eder, eli kalbe koyarlar
Bizde, yani Désım’de iki ay çok önemlidirler, değerlidirler, kutsaldırlar...
1. Gağan Ayı
2. Xızır Ayı
Gağan Ayı, akrabalık ve hısımlık ayıdır. Hısım, akraba sorulur. Hali, hatırı sorulur. Özellikle bayan akrabalar(zéyi) sorulurlar, ziyaret edilirler. Hediyeler gönderilir. Hediyeler alınır.
Konu, komşu da ihmal edilmez.
Lokmalar dağıtılır. Hediyeler verilir. Kurbanlar kesilir.
Bu günlerde unutulmayacaklar; hamileler ve yaşlılardırlar.
Evde hısım, akrabadan bahsedilir. Amca, yegen, hala; dayı, yegen, teyze sorulur...
Tanışıklık artırılır.
Oruç tutulur. Lokma verilir. Kutsal ekmek(miyaz) pişirilir, paylaşılır.
Tanrıya, nimmetlerine, bereketine ve bolluğuna şükür edilir...
Hayvan yemleri, otu, yaprağı, saman vb. (alef) stoklanmıştır.
Yazdan, güzden depolanmıştır.
Zira her kes tedarikli, kışa hazırlığını yapmıştır...
Yakacağı, ateşi, odunu var...
Yiyecek ve içecekler hazırlanmış, stoklar yapılmıştır.
Ekmekleri, katıkları(yağı, çökeleği, peyniri vb) meyveleri, sebzeleri depolanmıştır.
Yazın, güzün ker kes işte, güçte... Yorgun, argın... Eşe, dosta; hısıma, akrabaya ayıracak fazla zamanı da yoktur. Düşünmeye bile mecali olmaz.
Ama güz geçip de kış olunca, artık her kes evindedir, içerdedir.
Dışarılarda fazla insan olmaz.
Birbirlerine ayıracak fazla zamanları vardır. Zamanları boldur.
Oturulur, konuşulur. Türküler, şarkılar söylenir. Hikayeler, masallar dinlenir.
-*-
Gağan; hısım, akraba arasında tanışıklığı, yakınlığı pekiştirmek için önemli ve kutsal dönemdir.
Yardımlaşmanın, dayanışmanın pekiştirildiği günlerdir.
*-*
XIZIR ORUCU
Xızır Ayı; barış ayıdır. Dostluk ayıdır. Toplumsal birlikteliğin pekiştirilmesi dönemidir.
Xızır orucu, aslında bir hafta içinde tutulur. Genelde 3 gün olmasına karşın, bu husus katı kural değildir. Bir gün de tutulabilir. Hatta oruç tutmadan da diğer aktiviteler paylaşılır. Ancak bu aktivitele yaklaşık üç haftalık bir sürede gerçekleşir. Yani farklı yerleşim birimleri, farklı günlerde gerçekleştirirler.
Etkinlikler, kullandığımız takvimle Şubat Ayı ortalarına dek de devam edebilir.
TOPLUM AÇISINDAN
Herkes yeterince dinlenmiştir. Küskünlüklerin, dargınlıkların giderilmesinin tam zamanıdır. Zira ilkbahara da henüz vakit vardır.
İlkbahar gelmeden; işe, güce başlamadan; kıra çıkmadan barışın, barışıklığın sağlanması için en uygun zamandır.
Kimler arasında dargınlıklar, küskünlükler varsa rayberler tarafından saptanır, giderilmeye çalışılır.
Bu gerçekleşmez de, bazı nizalar kalmış ise, pire, mürşide bırakılır.
Bu küskünlük ve dargınlıklar, aile içinde olabilir. Büyük, küçük arasında olabilir. Hısım, akraba arasında olabilir. Konu, komşu arasında olabilir. Köyler arasında olabilir. Aşiretler arasında olabilir. Ayrı inanç ve itikattan olanlar arasında olabilir.
Ama mutlaka giderilmeleri gerekir. Düşmanlıkların sürdürülmemeleri gerekir. Kimler arasında olduğuna bakılmadan...
Zira Désım inancında ve genelde Alevilikte barışık olmadan ibadete katılınmaz. Birinde veya birilerinden küskün, dargın biri; ceme katılamaz, alınmaz.
Keza kendisine küskün ve dargın birilerinin olduğu kişiler de ceme// ibadete katılamazlar. Taa ki, gönüller hoş edilip, helallık alınıncaya kadar...
Pir ve rayverler; Xızır Ayında yolda, eldeler.
Cemde, cemaattadırlar. Toplantı ve seminerlerdeler.
Dargınlar, küskünler bir araya getirilirler, barıştırılırlar. Barış ve uyum sağlanır.
Barışmamış, kükünlüğü devam ettirenler; ceme, cemaate, ibadete
alınmaz. Kendisi ile birlikte ibadet edilmez.
İnsan kendi inancına sahip çıkarsa
Hem kensidir, hem yolunun sahibi
Bizde denir ki , kim yoldan çıkmış ise
Biline ki, Xızır da kendisine darılmıştır
-*-
Bu ay, XIZIR ayıdır. Barışın, dostluğun ayıdır.
Kurbanlar kesilir, kurbanlar paylaşılır. Miyaz pişirilir, lokmalar paylaşılır.
Hamileler, yaşlılar ve kimsesizler asla unutulmazlar, bu etkinliklerde...
Tatlı ve helva pişirilir... Tatlı ve helva barışın simgeleridirler.
Bazen Xızır’ın ne yaptığı konuşulur
Helvayı işaretlediği, incik eti aldığı olur
Xızır, hiç kimseyi hayalsiz bırakmasın
Kimse de hayalsiz, ruhsuz kalmasın
XIZIR, bizde yüce bir isimdir
Böyle bilen, böyle diyen DÊSIM’dir
Oruç ayıdır, nefisler tutulur
Darlık, yokluk bilinir
Susuz kalınır, yar elinden su içilir
Cemler u cemaatler ayı...
Barışın ve kardeşliğin ayı...
Yardımlaşmanın, dayanışmanın pekiştirildiği günlerdir.
Küslük, kötülükler kaldırılır. Düşmanlık yok edilir.
YOL; SENiN YOLUNDUR, SEN SAHİP OLURSAN...
Torné Thuji
